معرفی صنعت پرداخت الکترونیک

داستان پرداخت الکترونیک

انجام داد و ستد از زمان معاملات کالا با کالا در زندگی بشر رواج داشته و بعد از اختراع پول نیز موضوع پرداخت وجه در مقابل کالا یا خدمات دریافت شده، یکی از اجزاء اصلی معامله بوده است.

با رشد تکنولوژی در حوزه فناوری اطلاعات (IT)، ماهیت پول نیز از سکه و اسکناس به پول الکترونیکی تغییر پیدا کرد و به دنبال الکترونیکی شدن پول، نحوه پرداخت آن نیز در داد و ستد ها باید از پرداخت اسکناس به پرداخت الکترونیکی تغییر می کرد.

زیرا در غیر این صورت تنها ذخیره کردن پول به صورت الکترونیکی بود و در انجام داد و ستد ها باید پول جا به جا می شد.

به همین دلیل زیر ساخت ها و شبکه هایی برای انتقال پول به صورت الکترونیکی توسط بانک ها فراهم شد. این شبکه ها شامل کارت، خودپرداز، دستگاه کارتخوان و بعد از همگانی شدن اینترنت، درگاه های پرداخت اینترنتی و اخیرا اپلیکیشن های موبایلی می باشد.

بازار پرداخت الکترونیک رابطه مستقیمی با بازار داد و ستد دارد و افزایش نیازمندی مردم به سهولت، سرعت و دقت انجام معاملات سبب شده تا وابستگی زندگی افراد جامعه به ابزار های پرداخت الکترونیک بیش از صنایع دیگر گردد.

می توان گفت شرکت های ارائه دهنده خدمات پرداخت الکترونیک یا همان PSP ها (Payment Service Provider) در تلاش برای تحول یکی از مراحل خرید یعنی “پرداخت وجه” می باشند.

در این مطلب قصد داریم به معرفی صنعت پرداخت، بازیگران آن، نحوه تحلیل و ریزه کاری هایی که یک تحلیلگر باید بداند بپردازیم. در مطلب بعدی هم به نحوه تحلیل هر یک از شرکت های حوزه پرداخت خواهیم پرداخت.

در حال حاضر ۱۲ شرکت ارائه دهنده خدمت پرداخت (PSP) در ایران فعالیت می کنند که همگی تحت مجوز بانک مرکزی و شاپرک هستند.

نحوه تحلیل شرکت های حوزه پرداخت را به مطلب دیگری می سپاریم اما بد نیست برای شروع نیم نگاهی به سهم هر یک از شرکت های پرداخت از مبلغ تراکنش ها داشته باشیم.

سهم شرکت های حوزه پرداخت از مبلغ تراکنش ها

عمده خدمات پرداخت الکترونیک توسط ابزار های ذیل ارائه می شود:

سهم هر یک از ابزار های پذیرش از مبلغ تراکنش ها

منظور از کارتخوان های فروشگاهی،‌ همان دستگاه های پوز (POS) است که روزانه بارها و بارها با آن سر و کار دارید. برای اینکه تخمینی از اندازه بازار این خدمت داشته باشید، باید بگوییم ارزش تراکنش های کارتخوان های فروشگاهی تنها در اسفند ۹۸ بالغ بر ۲۸۰ هزار میلیارد تومان بوده است.

ابزار پذیرش اینترنتی هم همان درگاه های پرداخت اینترنتی (IPG – Internet Payment Gateway) می باشد. این ابزار در مجموع اسفند ۹۸ بیش از ۴۴ هزار میلیارد تومان تراکنش داشته است.

ابزار پذیرش موبایلی هم شامل درگاه USSD (همان ستاره مربع ها) و نرم افزار های پرداخت می باشد که احتمالا حداقل یکبار از آن ها برای خدماتی چون کارت به کارت، پرداخت قبض، خرید بلیت و غیره استفاده کرده اید. بازار این خدمت در مقایسه با موارد بالا خیلی کوچک بوده و در اسفند ۹۸ حدود ۷۸۰ میلیارد تومان تراکنش داشته است.

شبکه پرداخت الکترونیک کارتی، سه خدمت “خرید کالا و خدمات”، “پرداخت قبض و خرید شارژ” و “مانده گیری” را ارائه می کند. در تصویر زیر، سهم هر کدام از این خدمات از مبلغ کل تراکنش ها آمده است.

سهم انواع خدمات از مبلغ کارمزد ها

درآمد شرکت های PSP

معمولا به ازای هر تراکنش، مبلغی به عنوان کرمزد به این شرکت ها پرداخت می شود. در بعضی موارد، کارمزد به صورت درصدی از مبلغ تراکنش و گاها کارمزد ثابت است و تابعی از مبلغ تراکنش نمی باشد.

در مطلب آینده که در خصوص نحوه تحلیل شرکت های صنعت پرداخت است بیشتر در این خصوص صحبت خواهیم کرد.

چگونه صنعت پرداخت را تحلیل کنیم؟

برای پرداخت مبلغ هر خرید شما دو راه پیش رو دارید؛ پرداخت به صورت نقدی یا پرداخت به صورت الکترونیکی (از طریق کارتخوان، درگاه اینترنتی یا اپکلیشین های موبایلی). افزایش سهم پرداخت الکترونیکی خبر خوبی برای شرکت های صنعت پرداخت خواهد بود.

حال برای اینکه چشم اندازی از صنعت پرداخت داشته باشیم، می توانیم از چند شاخص کمک بگیریم؛

۱- نسبت ارزش تراکنش های شاپرک به نقدینگی

این شاخص نشان می دهد صنعت پرداخت الکترونیک تا چه میزان در اقتصاد ملی نقش داشته است.

نسبت ارزش تراکنش های شاپرک به نقدینگی

این نمودار مقایسه ای است از سهم تراکنش های شاپرک به نقدینگی از ابتدای سال ۱۳۹۲ تا آذر ۱۳۹۸.

این نسبت در آذر ۹۸ بیش از ۱۲ درصد بوده است. یعنی ۱۲ درصد از نقدینگی کشور به صورت الکترونیکی پرداخت شده است. همانگونه که ملاحظه می کنید این روند عمدتا صعودی بوده است.

۲- نسبت اسکناس و مسکوک در دست اشخاص به نقدینگی

واضح است درصدی از نقدینگی موجود در جامعه به صورت اسکناس و مسکوکات در دست افراد می باشد که از آن برای پرداخت هزینه محصولات یا خدمات خریداری شده استفاده می کنند.

در صورتی که شبه پول (سپرده های مدت دار و گواهینامه های سپرده) ثابت باشد، هر قدر نسبت اسکناس و مسکوکات به نقدینگی کاهش یابد، یعنی سهم سپردهای دیداری یا همان حساب های جاری افزایش یافته است.

در نتیجه می توان گفت افراد بیشتری به جای پرداخت نقدی، از حساب بانکی خود برای پرداخت استفاده می کنند.

در آذر ۱۳۹۸ “نسبت اسکناس و مسکوکات در دست اشخاص به نقدینگی” به ۲.۳۳ درصد رسیده است. هر چه این نسبت کاهش و “نسبت سپرده های جاری به نقدینگی” افزایش یابد، برای صنعت پرداخت مثبت ارزیابی می شود.

از ترکیب دو نسبت بالا می توان به ضریب نفوذ پرداخت های شاپرکی در مقایسه با پرداخت های نقدی پی برد؛

نسبت ارزش تراکنش های شاپرک و اسکناس و مسکوکات در دست مردم به نقدینگی

همانطور که ملاحظه می کنید، نسبت ارزش تراکنش های شاپرکی به نقدینگی از ۷.۸ درصد از سال ۱۳۹۳ به ۱۲.۳ درصد در سال ۱۳۹۸ رسیده است.

این در حالی است که سهم اسکناس و مسکوکات از نقدینگی از ۴.۶ درصد در سال ۱۳۹۳ به ۲.۳ درصد در سال ۱۳۹۸ رسیده است.

نکات قابل توجه در خصوص دو نسبت مذکور:

۱- از آنجا که ارزش تراکنش ها و اسکناس و مسکوکات نزد مردم بر نقدینگی تقسیم شده است، در نتیجه اثر رشد نقدینگی در طول زمان خنثی خواهد شد و ترکیب این دو نسبت به درستی ضریب نفوذ پرداخت الکترونیک را نشان خواهد داد.

۲- در تحلیل این دو نسبت، به چرخه های تجاری (رونق و رکود) هم توجه داشته باشید. پر واضح است در صورتی که اقتصاد کشور دچار رکود باشد، تقاضا و خرید کاهش یافته و از آن جا که روند رشد نقدینگی در ایران همواره صعودی است، سهم ارزش تراکنش های شاپرک به نقدینگی کاهش خواهد یافت. پس رکود، دشمن صنعت پرداخت است.

۳- به یاد داشته باشید در اقتصاد برای ارائه تحلیل های قابل اتکا، متغیر های ارزشی و مبلغی را به صورت حقیقی بررسی می کنند.

در نتیجه اگر مثلا قصد دارید بدانید ارزش تراکنش های اسفند ۱۳۹۸ به ۱۳۹۷ واقعا چقدر تغییر کرده است، باید ارزش تراکنش های اسفند ۱۳۹۸ را تقسیم بر تورم نقطه به نقطه کنید. با اینکار اثر تورم را از بین می برید و به ارزش حقیقی تراکنش ها می رسید.

۳- روند ضریب نفوذ ابزار های پذیرش فعال به ازای هر فرد

ضریب نفوذ پرداخت الکترونیک

در تحلیل صنعت پرداخت، یکی از روند هایی که باید چشمتان همیشه به آن باشد، “روند ضریب نفوذ ابزار های پذیرش فعال به ازای هر فرد” است.

در اسفند ۱۳۹۸، به ازای هر ۱۰ هزار نفر فرد بالای ۱۸ سال در کشور، ۱۸۱۰ ابزار پذیرش فعال وجود داشته که از این بین کارتخوان های فروشگاهی بیشترین سهم را داشته اند.

افزایش تعداد ابزار های پرداخت به ازای هر نفر به معنای نفوذ بیشتر پرداخت الکترونیک در فعالیت های روزمره می باشد.

منابع تحلیل

۱- گزارش اقتصادی شاپرک که هر ماهه به صورت تفصیلی به وضعیت صنعت پرداخت، شرکت های حاضر در این صنعت و بانک های مرتبط می پردازد. این گزارشات به صورت ماهانه، سالیانه و چند ساله ارائه می شود.

۲- در تحلیل هر صنعت باید ابتدا یک دید کلی نسبت به اقتصاد کشور داشت. از این رو می توانید از گزارش های آماری مرکز آمار ایران، سری های زمانی بانک مرکزی، داده های آماری بانک جهانی و سایر مراجع مرتبط استفاده کنید.

اصطلاحات

شاپرک، مخفف شبکه الکترونیکی پرداخت کارت است. این شرکت که به منظور ساماندهی نظام پرداخت الکترونیک کشور ایجاد شده، بر روی کلیه تراکنش های حاصل از ابزار “ابزار پذیرش” نظارت می کند.

کلام آخر

امروز که این مطلب را می خوانید شاید ویروس کرونا و داستان هایش برای همیشه تمام شده باشد، با اینحال می توان گفت در شرایط فعلی شیوع این ویروس تاثیر چشمگیری روی این صنعت داشته است.

از طرفی باعث رکود و کاهش تقاضا شده که خود سبب کاهش کارمزد شرکت های پرداخت می شود. از طرف دیگر مردم را به شدت ترغیب به استفاده از ابزار های پرداخت الکترونیکی کرده است. مردم بیشتر از فروشگاه های مجازی خرید می کنند و اگر هم از فروشگاه های فیزیکی خرید کنند، فروشندگان پول نقد قبول نمی کنند.

به عبارتی می توان گفت اگر شرکت های پرداخت در این دوران که مردم مجبور به استفاده از خدماتشان هستند، کیفیت مطلوبی ارائه کنند، شاید ره صد ساله را یک شبه طی کنند…

در صورتی که علاقه مندید بدانید چه صنایعی در جهان از شیوع ویروس کرونا منتفع شده اند، می توانید به مطلب “به اقتصاد کرونایی خوش آمدید؛ کدام شرکت ها منتفع خواهند شد؟” مراجعه فرمایید.

اشتراک‌گذاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *